19. YワZYILDA OSMANLI DEVLETン誰DE BATILI DEVLETLERンN, RUSYA誰IN VE ABD誰ンN ERMENン OKULLARINA EMPERYALンST ETKンLERン VE ンLGンLン DEVLETLERンN ERMENン MESELESン誰ンN ORTAYA ヌIKI゙INDAKン ROLLERン*

19. YワZYILDA OSMANLI DEVLETン誰DE BATILI DEVLETLERンN, RUSYA誰IN VE ABD誰ンN ERMENン OKULLARINA EMPERYALンST ETKンLERン VE ンLGンLン DEVLETLERンN ERMENン MESELESン誰ンN ORTAYA ヌIKI゙INDAKン ROLLERン*
MEHMET DERン**

ヨzet: Aadaki makalede 19. yzyl Osmanl corafyasnda Emperyalist Batl Devletlerin, Rusya地n ve ABD地in destek ve yardmlaryla Ermeni okullarnda yrtlen emperyalist faaliyetler hakknda bilgi verilecektir.
Anahtar Kavramlar: Ermeni Okullar, Emperyalizm, Emperyalist Batl Devletler, Rusya, Amerika Birleik Devletleri.

Osmanl Devleti sahip olduu jeopolitik ve jeostratejik nem nedeniyle, 19. yzyln sonlarna doru Batl Devletlerin ilgi oda haline geldi. Bunun neticesinde Batl Devletler 奈ark Meselesi馬i ortaya atarak, Osmanl Devleti topraklarn kendi emelleri ve karlar dorultusunda paylama yoluna gittiler. Buna gre Batl Devletler, Osmanl Devleti地e kar izledikleri siyasetle ondan siyasi, ekonomik, ticari, kltrel ve dier alanlarda hak ve karlar ile toprak elde etmenin 軋basn srdrmeye 軋lrlarken, ayn zamanda her devlet, daha 輟k pay elde edebilmek i輅n rakip devletlerin kendi aleyhine gelimesini nleme mcadelesini yapmtr.
Osmanl Devleti zerinde hedefleri ve karlar olan devletler, kendine hizmet edebilecek, dinine, mezhebine ve siyasi hedeflerine ve karlarna uygun olan milleti belirledi. Bylece Franszlar Katolikleri ve Ermenileri, ンngilizler Protestanlar ve Ermenileri, Amerikallar Protestanlar ve Ermenileri, Yunanllar Rumlar himaye altna aldlar.
Burada dikkat edilirse her devlet, kendi siyasi hedefleri ve karlar dorultusunda Ermenileri kullanmak istiyordu. Bunun neticesinde Gregoryen Mezhebi地den olan Ermeniler, Batl Devletlerin ve Amerika地n emperyalist politikalar sonucunda Katolik, Protestan ve Gregoryen olmak zere mezhebe ayrldlar ki, aralarnda daha sonra mezhep 軋tmalar balayacaktr.
Fransa, Osmanl lkesinde misyoner faaliyetlerine ilk nce balayan lkedir. Katolik olan bu Fransz misyonerler, hem Hristiyanl yaymak hem de ンstanbul壇aki gayrimslimlerin eitimi ile yakndan ilgilenmek zere 16. yzyln sonlarna doru Osmanl lkesine geldiler. ヨzellikle Katolik Cizvitler ile hzl bir yaylma ve genileme gsteren Fransz misyonerlii, daha sonra Katolikliin dier kollar olan Fransiskan, Dominiken, Kapu輅n ve Firerler rahip ve rahibelerinin de Osmanl lkesine gelmesiyle daha bir hzl byme ve yaylma srecine girdiler.
Katolik misyonerler Ermeniler, Rumlar, Sryaniler, Keldaniler, Marunler, Yezidiler, Yahudiler zerinde 軋lmlar, gittikleri yerlere kilise, okul, hastane pansiyon, yurt, yetimhane, salk ocaklar, eczane, yabanc dil kurslar, sanat reten atlyeler a輓lardr.
Fakir ve kimsesiz 輟cuklardan yallara kadar, bilhassa yardma muhta insanlar kendilerine ilgi alan olarak se軻n Katolik misyonerleri 謀ier misyonerlerde bu ekilde 軋lmlardr- bu metotla insanlar, kendi dinlerine ve mezheplerine 軻virme yolunu takip etmilerdir. Elbetteki her zaman bu misyonerlerin arkasnda Fransa地n maddi ve manevi destei arkalarnda olmutur. Ayrca bu misyonerler, gittikleri yerlerin halkna Fransz dilini ve kltrn retiyorlard ki, bundaki ama bu toplumlarn Fransz sanayi ve ticaretinin mstakbel mterileri olarak dnlmesiydi. Hatta bu hususta Alliance Fran軋ise地in bir yesi bu konuda unlar syler: 擢ransz dili, Fransz kltrn ve alkanlklarn salar, bu ise Fransz rnlerinin alnmas demektir. Franszca bilen kii de Fransa地n mterisi haline gelir. demek suretiyle misyonerliin ticari boyutuna dikkat 軻ker. Nitekim 19. yzyln ortalarna doru misyonerler, bal bulunduklar devletinde desteiyle, ticaret ve sanayi ile ilgili bir輟k okul a輓lardr.
Bu bilgilerden sonra Franszlarn Ermeniler ve Ermeni okullar ile olan ilikilerine gelince:
Osmanl-Fransz ilikileri Kanuni Sultan Sleyman zamannda Franszlara verilen (1536) kapitlasyonlarla balam, bu tarihte balayan dostluk 18. yzyln ortalarna kadar devam etmitir. Fransa地n 1798壇e Msr igal etmesiyle Osmanl-Fransz ilikileri yeni bir srece girmitir. Ayrca Fransa地n Yunanistann bamszlnda nemli bir rol oynamas (1829), Cezayir段 igal etmesi(1830), Mehmet Ali Paa ンsyan ve Msr Meselesi地de (1832-1833) Mehmet Ali Paa馳a destek vermesi, 1881壇e Tunus置, 1904稚e Fas igal etmesiyle Osmanl-Fransz ilikileri artk tamamen kmaza girmitir.
Fransa, Osmanl lkesinde kapitlasyonlar vastasyla elde ettii karlarn devam ettirmek i輅n Osmanl bnyesindeki Katolikleri ve Gregoryen Mezhebi地den olan ve Fransz misyonerler vastasyla Katolik yapt Katolik Ermenileri kullanmtr. Bu ama輙a Fransa, Osmanl lkesinde kendi karlarn korumak ve devam ettirmek ve de Gregoryen Mezhebi地den olan Ermenileri Katolik yapmak, Fransz kltr ve zihniyetinin bir par軋sn oluturmak/temsil etmek ve yaygnlatrmak maksadyla Ermenilere ynelik 輟k sayda okul a輓tr.
Alan bu okullarda Fransz retmenleri, din adamlar, misyonerler, ajanlar kendi belirledikleri eitim programlar dorultusunda ders vermilerdir. ヨyle ki bu okullarda okuyan renciler Fransa地n tarihini ve corafyasn, edebiyatn, Fransz dalarn, nehirlerini, kendi lkelerinden daha iyi bilirlerdi. Fransa地n ithal ve ihra ettikleri maddeleri en ince teferruatna kadar renirlerdi. ヨrenciler, kendi tarihinde okumadklar eyleri Fransz tarihinden okurlard.
Fransa, Ermeni Meselesi地in ortaya knda ve Ermenilerin bamszlk isteiyle Osmanl Devleti地e kar sk sk ayaklanmasnda da nemli roller oynamtr.
Fransa壇a okuyan Ermeni gen輙eri, buradaki bilim ve dnce adamlar, airler, yazarlar, aydnlarla temasa ge軻rek Fransz ンhtilali sonrasnda moda olan bamszlk, zgrlk, milli devlet, milliyet輅lik, eitlik, adalet vb. konularda bilgilendirilip Osmanl Devleti aleyhine ynlendirilip kkrtlyorlard. Fransa壇an dnen bu Ermeni gen輙eri, bu fikirlerini kendi toplumuna yayarak ayrlk hareketleri krklyorlard, bu Ermeni gen輙ere en byk destei ise Fransz basn ve kamuoyu ile Ermeni zenginleri veriyordu. Bunun neticesinde Ermeniler sk sk bamszlk isteiyle Osmanl Devleti地e kar ayaklanmlar, bata Fransa olmak zere Avrupa壇a, Ermeni Meselesi地in altyaps oluturulmutur.
Ermenilerle ve Ermeni okullaryla ilikisi olan bir dier devlet ise ンngiltere壇ir. Osmanl-ンngiliz ilikileri ンngilizlerin ticari ama輙 giriimleriyle 16. yzyln sonlarna doru balamtr. ンngilizler gemilerine Fransz bayra 軻kerek Osmanl karasularnda ticaret yapyorlard. ンngiltere, bu durumdan kurtulmak ve Osmanl lkesinde rahat軋 ticaret yapabilmek i輅n Osmanl Devleti地e bavurmutu, bu istekleri Osmanl Devleti tarafndan kabul edilmi, bylece Osmanl-ンngiliz ilikileri balamtr.
Osmanl Devleti sahip olduu jeopolitik ve jeostratejik nem ve sahip olduu ticari ve ekonomik potansiyeli, Asya, Avrupa ve Afrika ktalarn birbirine balayan kara ve deniz yollarna transit olan zellii, ンngiltere i輅n Ortadou壇a Suriye zerinden Msr, Irak zerinden de Hindistan smrge ve ticaret yollarn denetlediinden zel bir stratejik nem arz etmekteydi.
1838 Trk-ンngiliz Ticaret Antlamas(Baltaliman Antlamas), 1850 Gmrk Tarifesi Antlamas ile ンngiltere, Osmanl snrlar i輅nde geni iktisadi ve ticari haklara sahip olmutu. Bu nedenle ンngiltere Ortadou壇aki karlarn korumak ve devam ettirmek i輅n ゙ark Meselesi ile yakndan ilgileniyor ve bunu kendi lehine 銹zmlemek istiyordu.
ンngiltere, Hindistan yolunun gvenlii Ortadou壇aki ve Akdeniz壇eki karlarn devam ettirmek i輅n Fransa ile mcadeleye girimi Amiral Nelson komutasndaki ンngiliz donanmas, ンskenderiye yaknlarnda Ebukir Koyu地da Fransz donanmasn ar bir yenilgiye uratmtr(1 Austos 1798).
ンngiltere emellerine ulamada Fransa壇an sonra en byk rakip olarak Rusya馳 gryordu. Bu nedenle ンngiltere, Rusya地n Boazlara ve Akdeniz弾 inme, Osmanl Devleti zerinde sz sahibi olmasn kendi karlarna aykr buluyordu. 1841 Londra Boazlar Antlamas ile Boazlar Meselesi, boazlarn devletleraras bir statye balanmasyla ンngiltere ile Rusya arasnda bir yumuama meydana gelmiti. Fakat 1848壇en sonra zellikle mlteciler meselesinde ンngiltere地in Osmanl Devleti yannda yer almas Rusya ile aralarnn yeniden almasna yol a輻. Zira Rusya地n Osmanl lkesinde yeni kazanmlar elde etmesi, Osmanl lkesinde karlar ve emelleri olan ンngiltere馳i rahatsz etmitir. Nitekim bu konuda ンngiliz devlet adamlarndan Lord Russel段n: 摘er Rusya馳 Tuna Nehri zerinde durduramazsak, gnn birinde ンndus kylarnda durdurmak zorunda kalacaz sz, konumuzu zetlemesi asndan olduk軋 nemlidir.
Ayrca ンngiltere, Rusya地n Balkanlarda dolaysyla Osmanl Devleti zerinde nfuz kurmasn da kendi karlarna aykr buluyordu. Bundan dolay ンngiltere, Osmanl topraklar zerinde denge politikas kuruyor, dou ticaret yollarnn gvenlii ve karlarnn devam i輅n Osmanl Devleti地in varlnn srdrlmesinden yana oldu. Nitekim bu konuda ンngiliz devlet adamlarndan Chathamn syledii u sz konumuzu aydnlatmas bakmndan nemlidir. Chatham: 徹smanl Devleti地in yaamaya devam etmesinin ンngiltere i輅n hayati bir nemde zorunluluk olduunu sylemeyen bir kimse ile ben konumam diyerek ンngiltere地in Osmanl Devleti地e bakn 輟k gzel ifade eder.
1877-78 Osmanl-Rus Sava (93 Harbi) sonrasnda imzalanan Ayastefanos (Yeilky) Antlamas ile (3 Mart 1878) Rusya, Osmanl Devleti ve Balkanlar zerinde sz sahibi oluyor, ゙ark Meselesi地in Rumeli ksmn kendi karlar dorultusunda 銹zm oluyordu. Fakat ンngiltere, Rusya地n Ayastefanos Antlamas ile elde ettii bu haklar kendi karlarna aykr grd i輅n Ayastefanos Antlamas yrrle girmedi. Ayrca Avusturya壇a Rusya地n Balkanlarda sz sahibi olmasn istemedii i輅n Ayastefanos Antlamas地a itiraz etmiti. Bunun zerine ilgili devletler ンngiltere, Rusya, Avusturya, Almanya ve ンtalya 13 Temmuz 1878壇e Berlin Antlamasn imzaladlar.
Berlin Antlamas ile ンngiltere, Rusya地n Akdeniz弾 inmesini nlemi oluyordu. Ayrca ンngiltere 4 Haziran 1878壇e yaplan bir antlama ile Kbrs idaresi altna alarak -daha sonra da igal ederek- Dou Akdeniz段 ve Svey Kanaln kontrol etmi oluyordu.
ンngiltere 1878 Berlin Antlamas地n 61. maddesine gre Dou Anadolu壇a Ermenilere ynelik slahat yaplmasn ngryordu. Bu madde, ayn zamanda Batl Devletlerin ve Rusya地n kendi emelleri dorultusunda Ermeni Meselesini ortaya attklar maddedir. Bu madde tamamen ンngiltere地in Osmanl Devleti地e ynelik yeni politikas gerei Ermenileri kendi tarafna 軻kmek i輅n konulmu bir madde idi. Bylece ンngiltere, Dou Anadolu壇a yaayan Ermenilerin haklarn savunur grnp Rusya地n Akdeniz ve Ortadou馳a inmesine engel olmaya 軋lyordu. Rusya ise 61. maddeyle Dou Anadolu壇aki Ermenileri kendi nfuzuna alarak Akdeniz弾 ve Ortadou馳a, Basra Krfezine dolaysyla scak denizlere inmeyi ama輙yordu.
Btn bu bilgilerden sonra ンngiltere地in Ermeniler ve Ermeni okullar ile olan ilikisine gelince: Yukarda da belirttiimiz gibi 1878 Berlin Antlamas sonrasnda ンngilizler Osmanl Devleti zerindeki emellerini ve karlarn Ermenileri kullanarak devam ettirmek istediler. Bu ama輙a Ermenilere ynelik a輻klar okullar vastasyla bu emellerini ger軻kletirme yolunu takip ettiler. Ayrca Protestan ンngiliz misyonerleri vastasyla, 輟k sayda Gregoryen Mezhebi地den olan Ermeniyi Protestan Mezhebine kazandrdlar. Ayrca bu ンngiliz Protestan misyonerleri, Osmanl lkesinde Katolik Fransa馳a ve Ortodoks Rusya馳a kar kullanlacak, onlar devre d brakacak Protestan zihniyeti oluturmay ama輙yordu.
ンngiltere地in Ermenilere ynelik a輻 bu okullar, ンngiliz ideallerine, kltr ve dncesine hizmet eden bir s vazifesi grmler, bu hususta ンngiliz misyonerleri ve ajanlar 輟k aktif roller stlenmilerdir. Ayrca ンngiliz konsolosluklar, diplomatlar ve tccarlar da bu okullara gereken her trl yardm ve destei yapmlardr.
Bu okullarda yetien Ermeniler, ンngiliz kamuoyunun, diplomasinin ve basnnn da desteiyle Osmanl Devleti地e kar bamszlk isteiyle sk sk isyan eder hale geldiler. Bu isyanlarda binlerce masum Trk katledildi. ンngiltere Ermenileri tahrik edip her trl yardm ve destei yapt gibi, Osmanl Hkmeti地in hakl olarak ald emniyet tedbirlerini de eletiriyor, ンngiliz politikaclar ve basn bu eletirilerin ban 軻kiyordu.
ンngiliz Hkmeti, Osmanl Ermenilerinin bamszlk hareketlerini desteklemekle de kalmayarak Osmanl lkesinde su ileyip cezaevlerine den Protestan Ermenilerin salverilmesi i輅n kampanya balatt ve bunda da baarl oldu.
Osmanl Devleti地in 1. Dnya Sava地a girmesiyle birlikte ンtilaf Devletleri blounda yer alan ンngiltere, Fransa, Rusya Ermeni Meselesi地i yeniden kullanarak Osmanl Devleti地i Dou Anadolu壇a etkisiz brakmaya 軋lyordu. ンngiltere ve Rusya, Ermenileri Osmanl Devleti地e kar bamsz bir Ermeni Devleti vaadiyle aldatyordu. 9 Kasm 1916壇a ンngiliz Babakan Asquith, 5 Ocak 1918壇e ンngiliz Babakan Lloyd George, Ermenilere Dou Anadolu壇a bamsz bir Ermeni Devleti地in kurulaca vaadinde bulundular. H稷buki bu vaatler birer aldatmacadan ibaretti. Zira ンngiltere, Fransa, Rusya arasnda 16 Mays 1916壇a yaplan Sykes-Picot Antlamas ile Dou Anadolu Ruslara verilmiti.
Ruslarn asl amac Dou Anadolu壇a bamsz bir Ermeni Devleti kurmak deil, Ermenilere nfuz edip onlar kendi emelleri ve karlar dorultusunda kullanmakt. Nitekim Rus Dileri Bakan Lobanoff Rostovski: 釘iz Ermenisiz Ermenistan istiyoruz diyerek bu ger軻i apak bir ekilde ortaya koyar. Yine bu hususta u ifadeler olduk軋 dikkat 軻kicidir. Ermenilerin Erzurum isyan srasnda Erzurum Rus Konsolosu, Erzurum Valisi Semih Paa馳 ziyarete gitmi ve ona 釘yle bir 龝i halk Rusya壇a olsa mutlaka krarlar derken, ayn konsolos Ermeni komitecilerine de: 徹smanl gibi vahi bir hkmetin idaresi altnda yaamaya demez demitir.
Bamsz Ermenistan vaadiyle kkrtlan ve aldatlan Ermeniler, bata Rusya olmak zere ンngiltere ve Fransa地n askeri birliklerine gnll olarak katlp Trklere kar savamlardr. 1. Dnya Sava ve mtareke dnemindeki Ermeni olaylar ンngiltere ve Rusya地n kkrtmalaryla ve ynlendirmeleriyle gelimi, bu devletler Ermenilere silah, cephane, mhimmat ve dier destekleri salam, Ermeniler bu olaylar srasnda binlerce masum Trk逓 katletmitir.
1. Dnya Sava srasnda Ermenilerin katliamlar yaptklar yerlerde daha nceden alm olan, sava srasnda ise kla ve malzeme deposu olarak kullanlan okul says 1145稚ir. Bu rakam, Gregoryen Ermenilerine ait okul saysdr. Bu rakama Katolik Ermeni okullar, Protestan Ermeni okullar ve zel Ermeni okullar da eklenince rakam bir hayli artmaktadr.
Yine bu dnemde Ermeni dernekleri -ki bu dernekler 輟unlukla zengin Ermeniler tarafndan kurulmutur- yaynladklar bildirilerle, Ermenileri isyana tevik ederken Ermeni okullarnda Trk dmanl alanyor, ayrlk ve blc arlkl siyas eitim yapyordu. Okullarn duvarlarna hayalini kurduklar Ermenistan ile ilgili bilgiler aslyor, Osmanl turas kaldrlarak yerine Ermenistan haritas aslyor ve okullarda Byk Ermenistan hayaline ynelik arklar syleniyordu.
Milli Mcadele地in kazanlmasndan sonra Trkiye Cumhuriyeti snrlar i輅nde yalnzca ンstanbul壇aki Ermeni okullar kalm, Cumhuriyetin ilanndan sonra dier okullar gibi Ermeni okullar da Milli Eitim Bakanl地a balanmtr.
Bu hususta sonu itibariyle unlar sylemek gerekirse: Protestan ンngiliz misyonerleri Gregoryen Mezhebi地den olan Ermenileri, Protestan yapmakta nemli baar salamlar, ンngilizler, Protestan Ermenilere ynelik 輟k sayda okullar a輓lar, alan bu okullar ンngiliz emellerine ve karlarna hizmet ettii gibi, ンngiliz kltrnn ve zihniyetinin bir par軋s haline gelerek temsilcisi ve yaycs olmulardr.
Ermeniler ve Ermeni okullar ile ilgisi olan dier devlet ise Rusya壇r.
Osmanl-Rus ilikileri Moskova Knezi地in bir el輅lik heyetini Krm Han地n araclyla II. Bayezd dneminde 1492壇e ンstanbul誕 gndermesiyle balar. Moskova Knezi, bu el輅siyle Osmanl Devleti地den Kuzey Karedeniz limanlarnda Rus tccarlarnn serbest軻 ticaret yapmalarn ve komuluk ilikilerinin kurulmasn istemise de, Osmanl Devleti地in siyaseti daha 輟k Avrupa ve Akdeniz弾 ynelik olduu i輅n Ruslarn bu istei reddedilmi, daha sonraki yllarda Ruslarn bu konudaki isteklerine olumsuz cevap verilmitir.
Rusya 2. Viyana Kuatmas地dan sonra Trklere kar Avrupa Devletlerinin kurduu Kutsal ンttifaka girerek Osmanl Devleti ile savamaya balamtr. Dier devletlerle 1683稚en beri sren bu savalar sonucunda Kutsal ンttifak yeleri ile (Rusya, Avusturya, Venedik, Lehistan) 1699 ylnda Karlof軋 Antlamas yaplmtr. Ayrca bir yl sonra (13 Temmuz 1700) Rusya ile ンstanbul Antlamas imzalanm, Azak Kalesi Ruslara verilmi, Ruslarn ンstanbul壇a daimi bir el輅 bulundurmas kabul edilmitir.
Osmanl Rus ilikilerinde dnm noktas 1768-1774 Osmanl-Rus Sava sonrasnda imzalanan K錮k Kaynarca Antlamas olmutur. Bu antlama ile Rusya, Osmanl tebaas Ortodokslar himaye hakkn elde etmi, Karadeniz ve Akdeniz壇e serbest軻 ticaret yapabilme, ンstanbul壇a bir Ortodoks Kilisesi a輓a hakkn elde etmitir. Bylece Rusya 18. yzyln sonlarna gelindiinde Osmanl Devleti地den nemli topraklar ile ticar hak ve karlar elde ederek gneye doru ilerlemi, gittik軻 byyen bir tehlike olarak Osmanl Devleti地in varln tehdit etmeye balamtr.
Rusya地n gittik軻 kuvvetlenmesi, Osmanl lkesinde haklar elde etmesi; yine Rusya地n Boazlarn ve Akdeniz弾 inme politikas Osmanl Devleti zerinde emperyalist emelleri bulunan ンngiltere ve Fransa馳 rahatsz ediyordu. Bu nedenle ilgili devletler 奈ark Meselesi馬i kendi karlar ve ama輙ar dorultusunda 銹zmlemenin hesab i輅ndeydiler. Bu nedenle Osmanl lkesi, zellikle de 19. yzylda bu devletlerin 鍋kar ve nfuz 軋tmas馬a sz konusu olmutur.
Rusya地n Osmanl topraklarnda elde ettii nemli baarlardan biri de misyonerler, ajanlar ve papazlar yardmyla yrtt propagandalar neticesinde Osmanl tebaas olan Ortodoks Rumlar arasnda ulus輹luk akmnn yaylmas ve bamsz bir Yunan Devleti地in kurulmas olmutur.
1877-78 Osmanl Rus Sava (93 Harbi) sonrasnda imzalanan Berlin Antlamas地n (13 Temmuz 1878) 61. maddesi ile Rusya, Dou Anadolu壇a Ermenilere ynelik slahat yaplmasn istiyordu. Rusya, bu ama輙a Dou Anadolu壇aki Ermenileri kendi nfuzu ve h稾imiyeti altna alarak Akdeniz弾, Ortadou馳a, Basra Krfezi地e dolaysyla scak denizlere inmek istiyordu. Bahsi ge軻n 61. madde, ayn zamanda Batl Devletlerin (ンngiltere, Fransa) ve Rusya地n kendi emelleri ve karlar dorultusunda Ermeni Meselesi地i ortaya attklar bir maddeydi.
Bu olaydan sonra Osmanl topraklarndaki emperyalist devletlerin iktidar mcadelesinde Rusya ve ンngiltere, Ermenileri bir piyon olarak kullanmaya balamtr. Dou Anadolu壇aki Rus igali, Rusya地n Osmanl Ermenileri zerindeki etkisini daha 輟k artrmtr. Osmanl Devleti地in jeopolitik ve jeostratejik neminden kaynaklanan Osmanl Ermenilerine ynelik Rus politikasn, Dou ve Gneydou馳u tamamen kendi tasarrufu altna alarak Kafkas-ンskenderun hattn kendi h稾imiyetine altna almak eklinde zetleyebiliriz.
Rusya, gnderdii ajanlar vastasyla Ermenilere eitim, basn-yayn ve propaganda yoluyla blc ve ayrlk fikirler alayarak, Ermenilerin szde bamsz bir devlet kurma vaadiyle sk sk Osmanl Devleti地e kar ayaklanmalarn salamtr. Rusya, Ermeni okullarnda bu ayaklanmalar ynetecek ve ynlendirecek ihtilalci liderler yetitirmitir. Ayrca Rusya, Ermenilere silah, mhimmat yardm yapm, ayaklanmalar ynetmek zere Dou Anadolu馳a Rus subaylar gndermitir.
Yine bu balamda Ermeni okullar, Rus fikir ve ideallerine, karlarna hizmet eden bir s olarak da grev yapm; Rusya Dou Anadolu壇a Ermenilere ynelik a輻 okullarda kendi emellerine ve zihniyetine hizmet eden bir Ermeni toplumu oluturmay ama輙am ve bunda da byk l錮de baarl olmutur.
Ermeni basn da Rus yanls yaynlar yapyordu. Ermeni isyanlarnn meydana gelmesinde Ermeni basn da 輟k nemli roller oynamtr. Bunlardan biri olan Ardzvi Vaspuragan (Vaspuragan Kartal) Gazetesi idi. Gazete, srekli karamsar ifadeler kullanyor ve Ermenileri isyana cesaretlendiriyordu. Gazetede isyana 軋ran beyanatlar, u ekilde yer alyordu: 鄭lamay durduralm, cesaretli olalm ve Trklerle savaalm. Biz adamlarz, biz erkeklerin 輟cuklaryz, tavuk deiliz. Bir baka Ermeni gazetesi Mushak (ン輅) Gazetesi ve gazetenin editr Grigor Ardzruni ise unlar sylyordu: 摘er Osmanl Hkmeti yeryznden kaldrlrsa, Osmanl Ermenileri Rusya馳a katlmak i輅n her vastayla 軋lmaldr. Bundan sonra Osmanl Ermeni ilikileri i輅n yaplacak tek ey bamszlk i輅n ilerlemektir ve bu durumda bizim tek midimiz Rusya地n yardm ve desteidir.
Bundan sonra Ermeniler bilhassa siyasi tekilatlanmaya ve komiteler oluturmaya nem verdiler. ンngiltere ve Rusya地n yardmlaryla 19. yzyln sonlarna doru pek 輟k Ermeni tekilat kuruldu. ンlk kurulan parti Armenikan Partisi壇ir (1885). Bunu, Hn軋k (軋n sesi demek, kuruluu 1887), Tanak (birlik demek, kuruluu 1889) cemiyetleri izledi. Bu cemiyetlerin kurucular arasnda Ruslar, Ermeniler, misyonerler vard. Bu cemiyetler Osmanl vilayetlerinde ve 軻itli Avrupa ehirlerinde ubeler a輻lar. ン輻e ve dta youn bir propagandaya girierek hem Ermeni aznl fikren ve zihnen Trklere kar isyana tevik etmek, hem de Avrupa ve Hristiyan kamuoyunu Ermeniler lehine hazrlamak amacn takip ettiler. Bu dernekler ve 軻teler, hkmet g輙eriyle 軋rpmaya bile baladlar. ヌeteler Erzurum壇a kilisede silah aranmasn bahane edip, 20 Haziran 1890壇a ayaklanp 軋tma karttlar, isyan bastrld. Bu olay Avrupa kamuoyunda, Ermeni katliam olarak duyuruldu.
Ayrca Ermeniler eitim dernekleri ad altnda bir輟k zararl cemiyetler a輓lar, bu dernekler zellikle misyonerler, Ermeni din adamlar, Ermeni zenginleri tarafndan desteklenmitir. Bu dernekler Hoya Miha轌al ンngerutyun, Araratyan, Tibro輟ser Gilikan, Azkaniyer ンngerutyun, Tibro輟ser Dignan ンngerutyun gibi derneklerdir. Bu dernekler Anadolu地un deiik yerlerinde okullar a輓lardr. Bu dernekler Ermeni okullar, Ermeni kiliseleri, misyonerler ve Ermeni komiteleriyle sk bir iliki i輅nde olmular, dillerini, kltrlerini yeniden canlandrma imkan bulmular, Ermenileri bamsz bir Ermenistan Devleti kurmak amacyla Osmanl Devleti aleyhine isyana ve ayaklanmaya tevik etmilerdir.
Burada yeri gelmiken Ortodoks Rusya地n Gregoryen Ermenilerini Ortodokslatrma faaliyetlerine de deinelim.
Rusya-ンran Sava sonrasnda 5 Mart 1828壇e imzalanan Trkmen軋y Antlamas ile o zamana kadar ンrann elinde bulunan Gregoryen Ermenilerinin bal olduu E輓iyazin Kilisesi地in de bulunduu topraklar Rusya地n h稾imiyetine ge輓itir.
Rus-ンran Sava地da ンran Ermenileri, lkelerine ihanet ederek Rus ordusu saflarnda savatklar gibi Rus askerlerine nclk yaptlar. 1828壇e imzalanan Trkmen軋y Antlamas ile blgedeki Ermeniler, Rusya tarafndan Mslman ahalinin youn olarak yaad Erivan taraflarna yerletirildiler. ヌar I. Nikola bu davranyla, tarihi corafyaya mdahale ederek blgedeki demografik yapy Hristiyanlar lehine deitirme yoluna gitti. Bu gelimeler neticesinde Ortodoks Rusya地n Gregoryen Ermenilerini Ortodokslatrmasnn n alm oldu.
Rusya, Ermeni gen輙erinin bir輟una Rusya壇aki niversitelerde okuma hakk tand. Bu niversitelerde yetien gen輙erden bazlar da Rusya地n se輒in ve askeri tabakas i軻risinde yerini ald. General Lazarev, General Loris Melikof ve General Tergoukasof bunlardan bazlardr. 1877-78 Osmanl-Rus savanda ve Erzurum igalinde bu generallerin nemli etkisi olmutur.

ヌarlk Rusyas, h稾imiyeti altna ald Gregoryen Ermenilerinin inan輙arn nce tand, sonra bu Ermenileri kendi emperyalist emelleri dorultusunda kulland. Aada da

anlatlaca zere, daha sonra Rusya, Gregoryen Ermenilerini Ortodokslatrma faaliyetlerine giriti. Ortodoksluu kabul etmeyen bu Gregoryen Ermenilerine her trl basky uygulad.
Rusya, Osmanl h稾imiyetinde olan Gregoryen Ermenilerini etkilemek i輅n, kendi snrlar i輅nde olan ve Gregoryen Ermenilerinin bal bulunduu E輓iyazin Kilisesi地i 1836 ylnda yapt dzenlemelerle her ynden kontrol altna ald gibi, burasnn btn dnya Ermenilerinin ruhani merkezi olduunu kabul ettirme ve bu merkez vastasyla Ermenileri ynlendirme gayretlerini de artrd.
Burada yeri gelmiken unu zellikle hatrlatalm ki, 19. yzylda Osmanl lkesinde meydana gelen Ermeni isyanlarnn bir輟unu Rus destekli Gregoryen Ermenileri karmtr. Nitekim 25 Mays 1915壇e karlan 鉄evk ve ンsk穗 Kanunu馬da Gregoryen Ermenileri isk穗a t稈i tutulmuken, Protestan ve Katolik Ermeniler bu sevk isk穗dan muaf tutulmutur.
Rusya, Osmanl tebaasndan olan Gregoryen Mezhebindeki Ermenilere Rus konsolosluklar, ajanlar vastasyla, Rus Ortodoks Kilisesi ile birlemelerini tavsiye etmitir, ayrca Ortodoks Mezhebine ge軻n Ermenilere gereken her trl yardm ve destei yapacan bildirmitir. Rusya地n bundaki amac, Osmanl topraklarnda bulunan Gregoryen Ermenilerini Rusya snrlar i輅nde bulunan ve Gregoryen Ermenilerinin bal olduu E輓iyazin Kilisesi vastasyla kendi h稾imiyeti ve nfuzu altna almakt. Ama 軋lmalarn ksa zamanda hedefine ulamadn gren Rusya ger軻k yzn gstermi, zellikle ヌar III. Aleksendar壇an sonra Rusya Ermenilere kt davranmaya balamtr.
Bu sre輻en sonra Rusya, Ermenilere phe ile bakmaya ve Ermeni aleyhtar bir politika takip etmeye balamtr. Bu politikann esas Ruslatrma idi. Ermeni milli duygular yok edilmeye baland, Ermeni gazeteleri sansr edildi veya kapatld. Ermeni kiliselerinin btn emlak Rus Hkmetine devredildi. Kiliselerin bir輟u yamaland, paraszlk nedeniyle ayinler yaplamad. Papazlara ve retmenlere para verilemedi. Rus Hkmeti, Ermeni papazlara ve retmenlere eer Ortodoks olurlarsa iki kat aylk verileceini vaat etti. Fakat kimse mezhebini deitirmeyi kabul etmedi.
Rusya, Ermeni okullarn Gregoryen Ermenilerinin bal olduu E輓iyazin Kilisesi地in elinden alarak Rus Hkmeti地in denetiminde Rus軋 eitim yapan okullar haline getirdi. 320 Ermeni okulu kapatld, kalanlarda 輟k sk bir denetime t稈i tutuldu. Ermeni dilinin kullanlmasna engel olundu. Rus niversitelerinde okuyan Ortodokslamay kabul etmeyen Ermeni renciler niversitelerden atld. Nitekim Kafkas Valisi Gali bu konuda 1898壇e ヌar誕 sunduu raporda unlar sylyordu: 摘rmeni ihtilali fikri komiteler tarafndan yaylmaktadr. Bu fikirlerle dolu Ermeni ihtilalciler, acilen Kafkasya壇an uzaklatrlmal. ンhtilal fikrinin Ermeni ahaliye yaylmasn nlemek i輅n Ermenilere sert davranlmaldr. ンlk tedbir olarak da bamszlk fikri mekteplerde alandndan, Ermeni mektepleri Rus Maarifine balanarak kontrol edilmelidir. Bu dnceden hareketle, 320 Ermeni mektebini kapatm ve mal varlklarn Rus Maarif Nezareti emrine alm bulunuyorum.
Rusya, bununla da yetinmeyerek nde gelen Ermeni aydnlarn tutuklatt. Ortodoks Mezhebine ge輓eyen Ermeni memurlar iten att. E輓iyazin Kilisesi地in Katalikos置 (Ruhani Lideri) Rus ヌar地n emrinde olmasna ramen, Ermeni din adamlar Rusya Dileri Bakanl地n izni olmadan Rusya dndaki dindalar ile haberleemediler. Katalikos置n Ruhban Meclisi Sinod誕 ye se輓e, evlenme ve boanma konularndaki yetkisi kstland. Rus Hkmeti Ermeni halka yapt bask ve sindirmede byk l錮de Katalikos置 kulland. Bu durum karsnda Ermeni ihtilalci rgtler, direni gstererek ヌar kart bildiriler yazp datarak protestolarda bulundular. Ayrca Ermenilere yaplan basklara kar, Papalk makam Rus ヌar地 sert bir dille protesto etti, bu nedenle Rus ヌar, anti-Ermeni politikalarndan geri adm atmak zorunda kald. Bylece Gregoryen Ermenileri ve E輓iyazin Kilisesi, Rus Ortodoks Kilisesi tarafndan yok edilmekten kurtuldu.
1880値erden itibaren Ermeni okullarnn Ermeni Patrikhanesi ve kiliselerinin 軋lmalar neticesinde Ermeniler arasnda, zellikle de gen kuak arasnda milliyet輅 duygular belirgin bir ekilde gelimeye balamtr. Bu tarihlerden itibaren Ermeni okullarnda milliyet輅 piyesler yazlyor ve oynanyordu. Marlar syleniyordu. ンstanbul Ermeni Patrii Nerses, Ermenilerin Osmanl Devletinden ayrlp bamsz bir devlet kurmalarn savunuyordu. Hatta, Patrik Nerses bu hususta bir mektup yazm ve bu mektubu dnemin nde gelen Batl devlet adamlarna gndermitir.
Yine bu arada Osmanl Devleti地de ortaya kan Ermeni isyanlarnda Ermeni Patrikhanesi地in ve Ermeni din adamlarnn 輟k nemli rolleri olmutur. ンsyanc Ermenilere Ermeni milliyet輅lii ruhunu alayan, onlar bamsz bir Ermeni Devleti kurma vaadiyle kkrtan tekilatlandran d balantlarn tesis eden kurum Ermeni Patrikhanesi olmutur. Ermeni Kilisesi地in Ermeni milliyet輅lii ile ilikiye ge輓eleri Batl Devletlerin Osmanl Devleti zerindeki emellerini ger軻kletirmelerine uygun ortam salamtr. Bu nedenle bamsz bir Ermenistan vaadiyle kandrlan Ermeni Kilisesi, Osmanl Devleti zerinde oynanan emperyalist oyunlara kolayca alet olmutur.
Merutiyet hareketlerinin younluk kazand 1907 ylndan sonra Tanak, Hn軋k ve dier Ermeni rgtleri de bu durumdan istifade ederek btn faaliyetlerini artrdlar. ヨzellikle Rusya, Osmanl Ermenilerine bata silah ve cephane olmak zere gereken her trl yardm ve destei yapt. Bundan cesaret alan Ermeni komiteleri 1890-1915 yllar arasnda Erzurum, Merzifon, Yozgat, Sason, Zeytun, Kayseri, Van, Adana, Bitlis, Diyarbakr, Sivas, Trabzon, Adapazar, ンzmit, ンzmir, Hdvendig穩, Halep, Canik稚e isyanlar kartmlardr.
Osmanl Devleti, 28 Temmuz 1914壇e balayan 1. Dnya Sava地n ilk aylarnda tarafsz kalm, daha sonra iktidardaki ンttihat ve Terakki yneticilerinin nayak olmasyla savaa d禀il olmutur. Osmanl Devleti Rusya ile Kafkas Cephesinde mcadele etti. Rus ordusunda Ermeni Bogos Nubar Paa地n Times Gazetesi地e verdii beyanata gre yaklak 200 bin Ermeni gnll, Trklere kar savayordu. Savaanlar i輅nde Osmanl Meclisi ワyesi Erzurum Milletvekili Pasdrmacyan bile vard. Dou Anadolu壇aki Ermeniler erkekleri askerde olan savunmasz Trk kylerini yakp yktlar, 輟luk 輟cuk, gen ihtiyar demeden binlerce kiiyi katlettiler.
Bu gelimeler zerine Osmanl Hkmeti, 24 Nisan 1915壇e Ermeni komitelerini kapatm, nde gelenlerini tutuklam, buradaki belge ve dokmanlara el koymutur.
Yine Osmanl Hkmeti, 25 Mays 1915壇e isyanlara ve katliamlara katlan halkn huzur ve gvenini bozan Ermeniler i輅n Alman Genelkurmay地n da teklifiyle 鉄evk ve ンsk穗 Kanunu karmtr(bu hususta tezimizin nceki blmlerinde ayrntl bilgiler verilmiti).
Sonu olarak bu hususta unlar sylemek gerekirse:
- Ermeni okullar Batl Devletlerin ve Rusya地n emperyalist emelleri ve karlar dorultusunda kullanlm, bu hususta Ermeniler ve Ermeni okullar Batl Devletlerden ve Rusya壇an gerekli her trl yardm ve destei grmtr.
- Ermeni okullar bamsz bir Ermeni Devleti地in kurulmasna giden sre輻e Ermeni isyanlarnn kararg禀 olmu, buralar cephane, kla ve malzeme deposu olarak kullanlmtr.
Ermeniler ve Ermeni okullar ile ilgisi olan bir dier devlet ise Amerika Birleik Devletleridir. Trk-Amerikan ilikileri, balang輻a Amerika地n ticari ynden Osmanl Devleti idaresindeki Garp (Berberi) Ocaklar dediimiz Cezayir, Tunus, Trablusgarp ile 泥ostluk ve Ticaret antlamalar imzalamasyla balam, bylece Amerika Bat Akdeniz壇e ticari faaliyetlerde bulunma imkan elde etmitir.
Bu arada Amerikan ticaret gemileri ilk defa 1797 ylnda ンzmir弾, 1800 ylnda ンskenderun limanlarna gelmi, 1810 ylndan itibaren ンzmir ile Amerika arasnda dzenli seferler yaplmaya balanm, 1811壇e Amerikan i adamlar ンzmir壇e ilk ticaret odasn kurmulardr.
Amerika地n corafi konum itibariyle Osmanl Devleti地e 輟k uzak olmasna, ramen, Osmanl lkesine ilgi duymasnn nedenlerinin en banda Osmanl Devleti地in sahip olduu jeopolitik ve jeostratejik nem ile yer alt ve yer st kaynaklarnn zenginlii geliyordu.
1830壇a imzalanan Trk-Amerikan Ticaret Antlamas ile Amerika 兎n 輟k msaadeye mahzar devlet kayd ile Osmanl lkesinde bir輟k imtiyazlar elde etmitir. Bylece Amerikan tccarlar kapitlasyonlardan yararlanma hakkn elde etmilerdir. Bu durumu frsat bilen Amerikan misyonerleri, Osmanl lkesinde 輟k sayda kilise, okul, hastane, eczane, salk oca, yetimhane, yurt, pansiyon, dil retim kurslar, sanat reten atlyeler a輓lardr.
Yine bu antlamayla Amerikal tccarlar, Osmanl topraklarnda Osmanl Devleti地in mdahalesi olmadan her milletten ya da dinden simsar(komisyoncu) kullanabilme ayrcaln elde etmitir. Simsar denince ise akla Ermeniler ve Rumlar geliyordu. Bylece, Amerikallar ile Ermeniler birbirlerine ylesine yaknlatlar ki, Amerikallar Ermenileri himaye altna aldklar gibi onlara vatandalk hakk bile verdiler. Ermeni simsarlarla balayan bu yaknlama ve beraberlik eitim alanlarnda da kendini gstermitir.
ヌok daha erken tarihlerde balam olan Katolik misyonerlii faaliyetlerine rakip olarak, 19. yzyl balarnda dnyann 軻itli blgelerinde Protestan misyoner tekilatlar kurulmaya balanm ve zamanla saylar hzla artarak devam etmitir. Protestan misyonerliinin ban ise Amerika ve ンngiltere 軻kiyordu.
Osmanl Devleti地i etkileyecek olan 鄭merikan Board of Commissioners For Foreign Missions (ABCFM), 鄭merikan Yurtd Misyonerler Komiserlii Masas 1810 ylnda Amerika地n Boston ehrinde kurulmutur. Anadolu馳a ilk ayak basan Amerikal Protestan misyonerler Levi Parsons ve Pliny Fisk adl misyonerlerdir. Bu kimseler 1820 ylnda ンzmir弾 gelerek ilk misyonu kurmular, daha sonrada Kuds弾 gitmilerdir. ヨnceleri ンstanbul, ンzmir gibi ky ehirlerine gelen Amerikal Protestan misyonerler daha sonra i blgelere doru faaliyet alann geniletmilerdir.
Amerikan Protestan misyonerleri Osmanl topraklarna Mslmanlar ve Yahudiler i輅n gelmilerdi. Ancak Mslmanlarn ve Yahudilerin Hristiyan olmadklarn grnce, Hristiyan aznlklara bilhassa da kendi emelleri ve karlar dorultusunda kullanacaklar Ermenilere yneldiler.
Amerikallar, Osmanl lkesinde Katoliklere ve Ortodokslara kar Protestan zihniyeti/dncesi oluturmak, emperyalist emelleri ve karlar dorultusunda kullanabilecekleri, Amerikan ideallerinin, dnce ve kltrnn ger軻klemesini ve yaylmasn salayacak kimseler yetitirmeyi ama輙amlar, bunda da byk l錮de baarl olmulardr.
Amerikan Board Tekilat misyonerleri, bu ama輙a Osmanl lkesini 1871壇e drt 軋lma blgesine ayrmtr: Bunlardan biri Balkanlarda Bulgarlara ynelikti. Dier 錮 ise Ermenilere ynelikti. Amerikan Board Tekilat地n Anadolu壇a Ermeniler i輅n ayrlan misyoner 軋lma gruplar ise unlardr:
1- Bat Trkiye Misyonu: Merkezi ンstanbul olan bu misyona bal yerleim merkezleri arasnda ンzmit, Kayseri, Bursa, Merzifon, Trabzon, Sivas bulunuyordu. Bu misyon merkezine bal ンzmir, Samsun, Tokat, ヌaramba, Amasya, ワnye, Yozgat, Nide, Aksaray, Sungurlu, Talas, Bandrma, Bilecik, Ktahya, Aydn, Manisa, Akhisar, Afyon, Zora ve Grn gibi u istasyonlar vard. Amerikan Board Tekilat bu illerin il軻 ve kylerinde misyonerlik faaliyetlerinde bulunmutur.
2- Dou Trkiye Misyonu: Merkezi Harput olan bu istasyon Bitlis, Erzurum, Mardin, Van壇an Rus ve ンran snrna kadar olan btn Anadolu blgesini kapsyordu. Bu istasyonda Amerikal misyonerler 輟k sayda ilkokul a軋rak faaliyetlerde bulundular.
3- Merkezi Trkiye Misyonu: Merkezi Antep ehrinde olan bu misyona Halef, Adana, Antakya, Mara ile bunlara bal Urfa, Kilis, Elbistan, Tarsus, Adyaman ve Siverek u istasyonlar bulunuyordu. Bu misyonda yksek okul seviyesinde kan eitim 軋lmalar yaplmtr. Ayrca bu misyonda eitim, salk ve dier yardm faaliyetleri st boyuttadr.
1897 ylna gelindiinde Amerika地n Dou, Bat ve Merkezi Trkiye misyonlarna ait yaklak 20 bin rencinin renim grd 337 okulu vard. Bu okullarn yzde 42痴i Bat壇a, yzde 30置 merkezi Trkiye壇e, yzde 20痴i ise Dou Trkiye misyonundayd. Ayrca ayn yllarda Amerikan misyonerlerinin kontrol altnda 463 kilise ile 1317 misyoner ve 869 mahall yardmc grev yapmaktayd.
Bu bilgilerden sonra Amerika地n Ermeniler ve Ermeni okullar ile olan ilgisine gelince:
Bilindii gibi 1830壇a imzalanan Trk-Amerikan Ticaret Antlamas ile Amerikan tccarlar, hi軛ir engelle karlamadan Osmanl toraklarnda ticari faaliyetlerde bulunabileceklerdi. Ayrca Amerikal tccarlar, Osmanl Devleti地in mdahalesi olmadan her milletten veya dinden simsar (komisyoncu) se軻bileceklerdi Bu sre輻e Amerikal tccarlar ile Ermeni simsarlar birbirleriyle yaknlamaya baladlar. Gelien bu ilikiler neticesinde Amerikallar, Ermenileri himaye etmiler ve onlara vatandalk hakk vermilerdir.
Ayrca Amerikallar, Osmanl lkesinde Katoliklere ve Ortodokslara kar Protestan zihniyeti/dncesi oluturmak, emperyalist emelleri ve karlar dorultusunda kullanabilecekleri, Amerikan ideallerini, kltr ve dncesinin ger軻klemesini salayacak, kendileri asndan en uygun toplumun Ermeniler olduunu grdler. Bu sre輻e Amerikallar, Ermenilere ilgi duymaya ve yaknlamaya baladlar.
Amerikal misyonerler, dier misyonerlerden farkl olarak eitim-retim faaliyetlerine ncelik ve arlk verdiler. ヌnk Amerikallar, Osmanl Devleti zerinde sz sahibi olmann Ermenileri kendi emperyalist emelleri dorultusunda eitmekle mmkn olduunu grdler. Bu ama輙a, ンmparatorluun her bir yanna Ermeniler i輅n okullar a輻lar, bu okullara gereken her trl yardm ve destei yaptlar. Ayrca Amerikallar, bu okullara 輟k sayda misyoner, ajan, retmen ve din adam gnderdikleri gibi eitim-retim programlarn da kendi emperyalist ama輙ar dorultusunda dzenlemilerdir.
Amerikallar, bu okullarda Ermenilere kendi tarihini, dil ve edebiyatn, kltrn rettii gibi, onlara ihtilalci fikirler alayarak Osmanl Devleti地e kar ayaklanmalarn salamak istiyordu. Nitekim Amerika -ileriki ksmda grlecei zere- bunda da baarl olmutur.
Amerikallarn Ermeniler i輅n a輻 okullarda Ermeni renciler i輅n gdlen gayeyi Amerikal Prof. Dr. Mead Earle gayet gzel bir ekilde aklamaktadr: 鄭merikan misyoner okullarnda Ermeniler, dillerini, kltrlerini, tarihsel geleneklerini yeniden stn tutmay rendiler. Amerikann siyasal, toplumsal ve ekonomik alanda ilerleme ideallerini tandlar. Bulunduklar duruma kar daha aktif bir honutsuzluk duymay ve Mslman komularna kar kesin bir stnlk duygusu beslemeyi rendiler. Ermenilere ynelik alan bu okullar Amerikal misyonerlerden, diplomatlardan, tccarlardan, konsolosluklardan ve gnlllerden 輟k byk yardm ve destek grmtr.
Amerikal misyonerler, Ermenilere daha yakn olmak amacyla okullar dnda pek 輟k hastane, salk oca, bakmevi, huzurevi, sanat atlyeleri, yetimhane, eczane, pansiyon a軋rak bata salk ve sosyal hizmetler olarak zere pek 輟k hayr messesesiyle kendilerine taraftar toplama ve Protestan Mezhebini yayma faaliyetlerine giritiler. Ayrca Amerikal misyonerler, Protestanlam Ermenilere hastanelerde ve salk ocaklarnda i vererek onlar ekonomik olarak desteklediler.
Amerikal misyonerler, a輻klar okullarda okuyan Ermeni gen輙erin i bulamamasn dnerek zellikle Protestanla ge輓ekle su輙anan bu gen輙eri, kendi kontrollerinde olan iyerlerine girebilmeleri, i ve meslek sahibi olmalar amacyla bu kimseler i輅n sanayi mektepleri ve sanat atlyeleri a輻lar. Bu sanayi mektepleri ve sanat atlyelerinde halclk, zira faaliyetler, marangozluk, demircilik, kunduraclk, cilt輅lik, dokumaclk, frnclk, bi輒i-diki, bahvanlk, terzilik, ta oymacl, saat輅lik, resim, mzik aletleri kullanma vs. eyler retilmitir.
Amerikal misyonerler, Ermenilere ynelik alan bu okullardan mezun olan kabiliyetli rencileri se軻rek misyoner olarak yetitirmilerdir. Misyoner yetitirmede Mara, Antep, Mardin, Harput, Merzifon gibi okullar olduk軋 baarl grevler stlenmilerdir. Ayrca bu okullarda 輟k maharetli komitac, ihtilalci ve propagandaclar yetimitir ki, Ermen isyanlarn bu ihtilalci, komitac ve propagandaclar elbirliiyle ynetmilerdir.
Amerikan misyonerleri basn-yayn yoluyla Ermenileri etkilemeye ve kendi emelleri, karlar dorultusunda kullanmay da ihmal etmemilerdir. Yaynlar ile Protestan saysn artrmaya balamlar, bu sre輻e eitim, basn-yayn adeta ayrlmaz bir ikili oluturmutur. Basn-yayn i輅n nemli bt軻 ayrlm, misyonerler yaynlarn datlmas i輅n gayret gstermilerdir. ヨyle ki Amerikal misyonerler, halkn arasna girip 輟cuklara kitaplarn yannda eker vererek onlarn sempatisini kazanp kendi mezheplerine 軻kmeye 軋lyorlard. Pazar ayinleri, ev ziyaretleri, doumlar, lmler, dnler, bayramlar vb. gnlerde Protestanlkla ilgili brorleri halka cretsiz datyorlard.
Yukarda da dediimiz gibi basn-yaynn nemini 輟k iyi bilen misyonerler, gittikleri yerlere matbaa da a輓lardr. Bunlardan biri de 1822壇e Malta壇a tesis edilen Amerikan matbaasdr. Okullarn ihtiyac olan basl malzemeleri temin etmenin yannda, dini i軻rikli ayrca siyasi propaganda ama輙 kitap, dergi, bror vs. eyleri de basan bu matbaann bir ksm 1834壇e ンzmir弾, Arap軋 bask yapan ksm ise Beyrut誕 tanmtr. 1850壇e Protestan cemaatinin Osmanl Devleti tarafndan resmen kabul edilmesi zerine, matbaa 1853壇e Beyolu地a tanmtr. Matbaann ンstanbul誕 tand 1853弾 kadar olan zaman diliminde byk bir ksm Ermenice olmak zere 20 milyon sayfay bulan yayn yaplmtr.
1869 ylnda Amerikan misyonerlerinin basn-yayn faaliyetleri srm, yaynlar Trk軻, Ermenice, Rumca baslmaya balamtr. Bylece tm Osmanl lkesindeki tebaaya hitap etme dncesiyle yayn bt軻si ve says artrlmtr.
Amerikal Protestan misyonerlerin gayrimslimlerin, milliyet輅lik hareketlerinde ve milli uurun uyandrlmasnda nemli etkileri olmutur. Bu misyonerler gittikleri yerlerde bulunan aznlklarn dillerini renmiler, ncelikle o dillerin gramerini tespit etmiler -daha sonra o diller i輅n szlkler, gramer kitaplar ve konuma klavuzlar yazmlardr- o dillerde kitap, dergi, gazete, bror vb. yaynlar yapmlar, ンncili onlarn dillerine 軻virmilerdir. Ermeni okullar rneinde olduu gibi ンngilizce eitim veren okullar a輓lar, yle ki bu okullar bal olduklar devletin adyla anlmaya balanmlardr, 鄭merikan Ermeni Koleji gibi. Amerikal misyonerler ve ajanlar, bu okullarda o toplumlarn siyas ihtilalcilerini, isyanc liderlerini yetitirip bamszlk hareketlerinin altyapsn oluturmulardr. Nitekim Bulgarlarn ayaklanp bamszln elde etmelerinde bu Amerikan Board misyonerlerinin 輟k byk rolleri olmutur.
Amerikal misyonerler, Ermenilere ynelik a輻klar okullarda kendi matbaalarnda bastrdklar ders kitaplarnda Ermeni dili ve edebiyatn, Ermeni tarihi ve corafyasn reterek Ermeni milli bilincinin uyandrlmasn, Ermeni milliyet輅liinin altyapsn oluturmulardr. Ayrca bu okullarda Ermenilere, ayrlk bamszlk fikirleri alamlardr. Yllarca eitim ve basn-yayn yoluyla youn propagandalar neticesinde 摘rmeni isyanlar patlar vermitir. Ayrca Amerika, bu okullarda isyanlar ynetecek ve ynlendirecek ihtilalci ve komiteci liderler yetitirmitir.
Amerikan misyonerleri Ermenilere ynelik a輻klar bu okullara 輟k miktarda ajan, misyoner, retmen, kitap, gazete, dergi, harita, bror, bildiri gndererek Ermenileri kendi emperyalist emelleri dorultusunda eittikleri gibi, ayrlk/blc, isyanc fikirlerin yaygnlamasn salamlar ve bu konuda Amerikan konsolosluklar ve diplomatlar da 輟k nemli roller stlenmilerdir.

Ayrca bu okullarn yer alt ve yer st kaynaklarnn zengin olduu stratejik bakmdan nemli yerlerde almas, Amerikan misyonerlerin eitim ve misyonerlik faaliyetleri dnda her trl zengin kaynaklardan haberdar olup bunlar kendi karlar dorultusunda kullanma amacnda olduklarn grmekteyiz. Bu hususta Amerikan konsolosluklar da nemli roller oynamlar, Osmanl lkesinde alan Amerikan konsolosluklarnn ilk ilerinden biride Anadolu地un yer alt ve yerst zenginliklerini bildiren ayrntl raporlar hazrlamak olmutur. Sivas Amerikan Konsolosu地un Washington誕 gnderdii ilk nemli raporlardan biri de Anadolu地un maden kaynaklar zerinedir. Raporda, Anadolu地un maden kaynaklarnn 輟k zengin olduu, ama pek az gelitirildiini bir baka devletin elinde olsayd bu maden kaynaklarnn yzyln en byk verimini ve servetini salayaca bildirilmitir.
Amerikal misyonerlerin ンstanbul壇a haftalk ve aylk kan birer gazeteleri vard. Amerikan ンncil Kitabevi, misyonerlerin balca yayn merkezlerinden biriydi. 1870 ylna kadar 3 milyon 848 bin ンncil baslmtr. Protestan says artk軋, baslan yaynlarn says da artyordu. ンncilin dnda datlan kitaplarn says 4 milyonu at. Yaplan bu faaliyetleri Ermeniler asndan dndmzde yeni doan bebekler de d禀il olmak zere her Ermeni馳e ortalama 7 kitap dmektedir. Kitaplarn dnda gazete ve dergi baslmakta, Amerikal misyonerler bu yaynlara kolayca ulaabilmekteydi. Misyonerlerin hatralar ve Anadolu壇a yaadklar olaylar, bu gazete ve dergilerde yaynlanmaktayd. Amerikal misyonerlerin destekledikleri Ermeni komiteleri, kardklar yaynlarla davalarn anlatmlardr. Bu komitelerden biri de Armenikan Komitesi壇ir. Komite, 1885壇e Van壇a kuruldu. Kurucular ise Van Ermeni Mektebi地in kurucusu ve retmenlerinden Mgrdi Portakalya地n yetitirdii rencilerdir. Bu gazete 滴rriyetin ve istiklalin, ancak kan dklerek elde edilecei fikrini ilemitir. Bu gazeteden de anlalaca gibi Ermeni isyanlarnn temelinde kan dkclk vardr. Bu isyanlarda on binlerce masum Trk hunharca katledilmitir.
Amerikan misyonerlerinin sk sk bavurduu yollardan biri de aslsz haberler reterek kamuoyu oluturmakt. Ermeni Meselesi地in altyapsn oluturan faktrlerden biri de Amerikan basnnn 摘rmenileri ezilmi, haklar ve bamszlklar elinden alnm, madur edilmi eklinde hem Amerikan kamuoyuna hem de dnya kamuoyuna lanse etmesiydi. Nitekim Ermeni isyanlarnda Osmanl Hkmeti地in ald hakl tedbirler sayesinde bu isyanlar nlenmi, fakat hem mahall Ermeni basn hem de Amerikan basn bu isyanlarn hakl olarak bastrlmasn 典rkler Ermenileri katlediyor eklinde dnya kamuoyuna duyurarak dnyann sempatisini Ermeniler zerine 軻kmeyi baarmlardr.
Ayrca bu gelimeler zerine Amerika壇a, Ermenilere yardm kampanyalar dzenlenmitir. Binlerce kilisede, her pazar ayininde Trkler ne kadar ktlenir, Ermeniler ne kadar masum ve zavall, madur edilmi olarak gsterilirse, toplanan parann miktar o kadar artmaktayd. Toplanan paralarn bir ksm Protestan Ermenilere, bir ksm da Amerikan misyoner okullarna, Protestan Ermeni okullarna, Protestan kiliselerine gnderiliyordu.
Amerika, konsolosluklar vastasyla Ermenilerle olan ilikilerini daima canl ve taze tutmutur. Nitekim Ermeni isyanlarnn ortaya kmasnda konsolosluklarn rol byktr. ゙yle ki, Amerikan konsolosluklar Ermeni okullarna gizlice soktuklar ayrlk fikirleri ileyen 軻itli kitap, gazete, dergi, bror, harita vb yaynlarla Ermeni milliyet輅liinin ve milli bilincinin uyandrlmasnda nemli roller oynamlardr. Amerika a輻 konsolosluklarda, konsolos muavinlerini Sivas, Erzurum, Harput稚a olduu gibi Ermenilerden se輓itir. Konsolosluk binasnn genel hizmetlerini yrtecek personeli de Ermenilerden se輓itir. Ayrca konsolosluklar, Ermeni komitelerine ve ihtilalcilerine bol miktarda Amerikan dolar datmtr. Alan bu konsolosluklarda Anadolu壇a grev yapan Amerikal misyonerler ve Amerikan okullar sk bir ibirlii i輅nde olmular, bulunduklar yerin corafi zellikleri hakknda bilgiler vermiler, her trl olay, etkinlik zerine raporlar dzenleyip merkeze gndermilerdir.
Amerikan misyonerlerinin Ermenilere ynelik a輻klar okullardaki faaliyetleri, Ermeni isyanlarnn balatlmas ve desteklenmesi hususunda oynadklar roller hakknda Harput ve Merzifon壇aki okullama olayn ve bu hususta misyonerlerin rollerini belirterek konumuzun daha iyi anlalmasn istiyoruz.
Burada unu zellikle belirtmeliyiz ki, bu okullarn kurulu gayeleri(Ermeni Devleti kurmak), kullandklar vastalar(basn-yayn, misyonerler, ajanlar, konsolosluklar), hedef aldklar kitle(Osmanl Hkmeti, Trk Milleti) hep ayndr.
1830壇a imzalanan Trk-Amerikan Ticaret Antlamas地n getirdii imtiyazlardan yararlanan Amerikal misyonerler, Osmanl topraklarna serbest軻 girerek Osmanl tebaas Hristiyanlar arasnda Protestanl yaymaya 軋lmlar, kendilerine daha 輟k hedef kitle olarak Ermenileri se輓ilerdir. 1852 ylnda Amerikal misyoner George W. Dunmore, bal olduu misyoner tekilatnca Dou Anadolu gezisine memur edilmitir. Dunmore地in bu gezi sonunda dzenledii rapor misyon merkezinin Harput ehrinde kurulmasnda etkili olmutur. Dunmore, raporunda Harput i輅n 滴arput Ovas Anadolu壇a grdm en verimli, misyonerlik 軋lmalar bakmndan en elverili ve en 輟k umut vaat eden ovadr demekteydi. Bu rapor zerine, burada bir misyon merkezi kurulmu ve ayn yl okul almtr.
Ksa zamanda gelien Harput Misyon Merkezi, Amerikan Board Tekilat地n Dou Misyonunun merkezi haline gelmitir. Amerikallarn Ermenistan Koleji (Armenia College), Ermenilerin ise Yeprad Koleji diye adlandrdklar yksek okul, 1859壇a almtr. Osmanl Devleti地in Ermenistan Koleji adna kar kmas zerine, okulun ad Frat Koleji olarak deitirilmitir. Okul ancak 1891 ylnda uzun bir aradan sonra Osmanl Hkmeti tarafndan resmen tasdik edilmitir. Bu da gsteriyor ki, Osmanl Hkmeti, emperyalist emellerle alan bu fesat ocaklarndan haberdard. Fakat Amerika地n ve Batl Devletlerin, misyonerlerin, Amerikan ve Avrupa basnn ve kamuoyunun basklar neticesinde bu okullar tanmak zorunda kalyordu.
Okulun mtevelli heyetinin tamam, Amerika地n Boston ehri ve civarnda oturan Amerikallardan, ynetim kurulu yeleri ise Amerikal misyonerlerden se輅lmitir. Kolejde, bir taraftan Protestan din adam yetitirilirken dier taraftan da Ermenilere ynelik eitim yaplyordu. Dersler de daha 輟k Ermeni milliyet輅lii ve milli bilincinin uyandrlmasna ynelik konular ileniyor, ders programlar buna gre dzenleniyordu.
Kolejdeki renim dili Ermeniceydi, okul yap itibariyle okul ncesi, ilkokul, ortaokul, yksekokul ve kolej olmak zere 5 blmden olumaktayd. Ayrca dersler ンngilizce olarak da verilmekteydi. ヨzellikle yksek okulda okuyan renciler, ンngilizce olan ders kitaplarn okuyabilmek ve Amerikal retmenleri dinleyebilmek i輅n iyi derecede ンngilizce bilmek zorundaydlar.
Harput Amerikan Konsolosu David Hill段n 1901 ylna ait raporunda, Amerikallarn Asya ktasyla ilgili emperyalist ama輙ar ak軋 grlmektedir: 釘u konsolosluun alndan bu yana Harput稚aki Frat Koleji地in 軋lmalarndan olduk軋 etkilenmekteyim. Kolejin btn snflarnda, u anda Amerika壇an Harput誕 getirilen en nemli ey Amerikan ticari yaants, konfor ve serveti hakknda bilgi verilmi olmasdr. Daha da nemlisi Amerikanvari yaama idealini, i ahlakn, zaman kavramn ve benzeri btn konularda modern bilimlerdeki gelimeler Asya地n doal bah軻sine ekilmektedir. Bu kolej Amerikan dnce metotlarn ve hayat kazanma bi輅mini geni l錮de btn snflarda canlandrp retmektedir. ヨzellikle Amerikan tekstil retimini, 軻itli retim dallarn gelitirmektedir.
Frat Koleji地in almasnda bir sre sonra u istasyonlarda ve Harput稚a 1895稚e Ermeni isyanlar kmtr. Ermeni isyanlar, bir btn olarak ele alndnda gaye, metot ve malzemenin hep ayn olduunu grmekteyiz. Bu isyan srasnda okul zarar grm, 88 bin Dolar olan zarar miktar Amerikallar tarafndan Osmanl Hkmeti地e 100 bin dolar olarak dettirilmitir.
Frat Koleji地in diploma trenleri Ermenice ve ンngilizce olarak yaplm, kolej mdr Gates段n bir diploma treni srasnda 添aasn Ermenistan sz Amerikal misyonerlerin Ermenilerle nasl bir iliki i輅nde olduunu apak ortaya koymaktadr. Harput稚a kan bir isyan dolaysyla Harputlu ゙air Hac Hayri Bey段n kaleme alm olduu u msralar, bu msralarda ge軻n isimler ve bu isimlerin isyan srasndaki rolleri hakknda ipucu vermektedir. ゙yle diyor Harputlu ゙air Hac Hayri Bey:
鄭te dt Mornik稚eki o hyanet keie
Mistr Barnum, korkusundan kap girmi kmese
Mistr Barnum, yazar ise yazadursun sefire
Mistr Barnum, kim yapacak bu yklan damlar.
Msralarda da grld gibi Harput misyoner okulu mdr olan Dr. Barnum置n isyandaki roln ak軋 ortaya koymaktadr. ンsyanda Osmanl Hkmeti地in ald tedbirler sayesinde len olmam, binalar yanmsa da Osmanl Hkmeti tarafndan yukarda da anlatld gibi fazlasyla denmitir.
Bab稷i馳e 軻kilen telgraflardan, olayn Amerikan misyonerleri ile Ermeni komitecilerin giriimleri ve ibirlii sonucunda meydana geldii anlalmaktadr. Osmanl Hkmeti, isyana katlan ve bu ite parma olan misyonerlerin snr d edilmesi hakknda karar alm, bu karar valiliklere ve bilhassa Anadolu Umum Islahat Mfettii ゙akir Paa馳a bildirilmitir. Olaylarn meydana geldii Harput vilayet merkezindeki Ermenilere ait ev ve iyerlerinde 5 bin silah, 300 bomba, 40 kg bomba fitili, 200 paket dinamit ve 5 bin adet dinamit fitili ele ge輅rilmitir.
Frat Koleji地in yredeki Ermeni isyanlar ile dorudan balants olduunu bu dorultuda eitim retim verdiini ortaya koyan dier bir belgede, bahsi ge軻n dnemde misyoner merkezlerini gezerek onlarn faaliyetlerini yerinde gren ve inceleyen, zaman zaman bir mfetti edasyla ifadeler kullanan Henry Tozer段n hatratdr Nitekim Henry Tozer Frat Koleji地in al ve ileyii ile ilgili olarak deiik meslek dallarnda Hristiyanlar yetitirmek, Anadolu壇a Hristiyan medeniyetini yeniden kurmak gayesiyle Amerika壇an gnderilen paralarla faaliyetlerin yrtldn ifade etmektedir. Okul mdr Wheeler壇e bir konumada: 摘rmenilerin kendi kendilerini ynetemeyecek durumda olduklarn bildikleri i輅n burada bulunduklarn sylemek suretiyle ger軻k niyetlerini ortaya koymutur.
Ermenilere ynelik 軋lan bu kolej, 1915 Ermeni olaylarnda Ermenilere her trl yardm ve destei yapm, bunun zerine okul mdr Ernest Riggs, Ermeni olaylar kkrtmas nedeniyle snr d edilmi, okul binalarna da 1916 ylnda Osmanl Hkmetince el konulmutur.
Misyoner okullar arasnda faaliyet sahas ve etkinlii ynyle Frat ve Robert Kolejlerinden sonra gelen Merzifon Koleji (Anadolu Koleji) ise 1886壇a ald. Fakat okulun Osmanl Hkmetince resmi onay ise 1899 ylnda olmutur. Bu da gsteriyor ki, Osmanl Hkmeti emperyalist emellerle alan Osmanl地n gayrimslim tebaasn blmeye ynelik bu 吐esat ocaklar馬dan haberdard. Fakat Amerikan Hkmeti地in ve Amerikal misyoner tekilatlarnn, Batl Devletlerin basklar sonucu bu okullarn aln onaylamak zorunda kalyordu.
Merzifon壇a bu okulun almasndan sonra Ermeni olaylarnn kmas, okulun idareci, mtevelli heyeti, retmen ve rencilerin olaylar srasndaki durumlarna bakarak okulun Ermeni isyanlarnn planland bir merkez olduunu syleyebiliriz. 1830壇a balayan Ermeni olaylarnda Ermeni ihtilal rgtleri ve komiteleri kolejin duvarlarna propaganda ama輙 bildiriler asmlar, bunun zerine olaylara karan kolej retmenlerinden Karabet Tomayan ile Kayayan Cevavik adl iki Ermeni retmen su delilleriyle yakalanm ve yarglanmlarsa da su輙ularn kurtarlmas i輅n kampanyalar almtr. Yaplan tahkikat sonucunda okul mdrnn de isyanclarla ibirlii halinde olduu ve Ermeni isyanlaryla ilgili bildiri, bror, dier propaganda malzemeleri i輅n okul matbaasnn kullanld, bildirilerin okul duvarna asld ortaya kmtr. Okul mdr ve su ortaklar, Ermeni isyanlar ile ilgili evraklar ortadan kaldrmak i輅n okul binasn kastl olarak yakmlar, okulun Mslman ahali tarafndan yakld iftirasn atarak, konsolosluklar ve el輅likler araclyla Amerikan ve Avrupa kamuoyuna ulatrmlardr. Ancak yaplan incelemeler sonucunda, yangn, iki su ortann bilerek kartm olduklar ger軻i ortaya kt gibi, su輙ularda su輙arn itiraf etmilerdir. Su輙ularn idamla yarglanmas zerine, ンngiltere devreye girmitir. Misyonerlerin de nayak olmasyla 滴ristiyan Ermenileri Savunma Komitesi kurulmu, bu komite mahkemenin yapld Ankara壇a yry tertiplemi, Avrupa Devletlerine delegeler gndererek bu olay Batllarn mdahalesi i輅n malzeme olarak kullanmtr. Su輙ularn idam karar onayland halde, su輙ular snr d edilmitir.
Bununla birlikte okulda retim srdrlmtr. 10 Mays 1916壇a okul binalarna Osmanl Hkmetince el konularak, 1. Dnya Sava srasnda askeri hastane olarak kullanlmtr. Okul 1 Ekim 1919壇a alm, fakat blc Pontus輹 faaliyetlere alet olduu i輅n 1921 Austos置nda kapatlmtr.
Bu okullarn mfredatlarna baktmzda Trklerin ezeli bir dman olduu, Trkler aleyhinde Avrupa ve Amerika壇a kamuoyu oluturulmas gerektii, Trk Milleti地in ve devletinin nasl yok edilmesi gerektii, Trk Milleti地in din, milliyet, ahlak, dil, kltr ve gelenek bakmndan zayflatlmas gerektii, aralarndaki sevgi sayg balarnn yok edilmesi gerektii gibi konular yer almaktayd.
1. Dnya Sava sonrasnda Trkiye壇e, Ermeni Okulu olarak yalnzca ンstanbul壇aki Ermeni okullar kalm, Milli Mcadele地in zaferle neticelenmesinden sonra Ulu ヨnder Atatrk逓n: 釘unlar mektep deil, memleketimizdeki dman kararg禀lardr diye ifade ettii bu okullar, 3 Mart 1924稚e karlan Tevhid-i Tedrisat Kanunu ile Milli Eitim Bakanl地n gzetimi ve denetimi altna alnm, Trkiye Cumhuriyeti idaresine girmek istemeyenler ise kapatlarak zararl faaliyetlerine son verilmitir.

Sonu olarak unlar sylemek gerekir ise:
Ermeni okullar tarih sre i軻risinde Batl Devletlerin (ンngiltere ve Fransa), Rusya地n ve Amerika地n emperyalist emellerine ve karlarna alet olmular, bu konuda himayesinde olduklar devletten/devletlerden her trl yardm ve destei grmlerdir.
Osmanl Devleti地in aznlk okullar zerinde, 1869 Maarif-i Umumiye Nizamn穃esi地in yaynlanmas ve uygulanmasna kadar olan sre i軻risinde, hi軛ir gzetim ve denetiminin olmay, bu okullarn saysn ve zararl faaliyetlerini artrm, zellikle Fransz ンhtilali sonrasnda yaygnlaan milliyet輅lik ve milli devlet ilkesiyle Emperyalist Batl Devletler, Rusya ve Amerika; Osmanl himayesinde huzur ve bar i軻risinde yaayan Ermenileri bamsz bir Ermeni Devleti kurma vaadiyle kkrtarak Osmanl Devleti地e kar ayaklanmalarn salamlar, Ermeni okullar bu sre輻e 輟k nemli roller ve stratejik grevler stlenmilerdir.

* Bu makale, Nide ワniversitesi SBE. ンlkretim ABD. Sosyal Bilgiler ヨretimi Bilim Dal地da akademik jri tarafndan kabul edilmi Yksek Lisans Tezi地in bir kesitidir.
** Bilim Uzman, Aratrmac-Yazar.


Haydarolu, a.g.e., s. 201; Sezer, a.g.m., s. 137.

Davut Kl, a.g.e., s. 107; Haydarolu, a.g.e., s. 201.

゙imir, a.g.m., s. 99; ヨztrk-Yldz, a.g.e., s. 104.

ヨztrk-Yldz, a.g.e., s. 104.

Sezer, a.g.m., s. 136.

Haydarolu, a.g.e., s. 207; Yuval, a.g.m., s. 208.

Yeni Rehber Ansk., 溺isyoner mad, C. 14, Trkiye Gazetesi Yay., ンstanbul 1994, s 189; Yuval, a.g.m., s. 209.

Davut Kl, a.g.e., s. 265.

Sezer, a.g.m., s. 136

Davut Kl, a.g.e., s. 109, 263; Haydarolu, a.g.e., s. 202.

Haydarolu, a.g.e., s. 203

Orhan Kl, 店IX. Yzylda Harput稚a Misyoner Faaliyetleri, Frat ワniversitesi SBED., C, 3, S. 1, Elaz 1999, s. 121; Davut Kl a.g.e., s. 105, Sezer, a.g.m., s. 134.

Yuval, a.g.m., s. 213; Mutlu, a.g.e., s. 320.

Orhan Kl, a.g.m., s. 124 Yuval, a.g.m., s. 210, ヨztrk-Yldz, a.g.e., s 69.

Haydarolu, a.g.e., s. 129; ヨztrk-Yldz, a.g.e., s. 70.

Haydarolu, a.g.e., s. 130, 203; ヨztrk-Yldz, a.g.e., s. 70.

Yuval, a.g.m., s. 211; Kocabaolu, a.g.e., s. 153.

Yuval, a.g.m., s. 211.

Yuval, a.g.m., s. 212; Mutlu, a.g.e., s. 310.

Yuval, a.g.m., s. 212, ヨztrk-Yldz, a.g.e., s. 69.

Sezer, a.g.m., s. 135; ヨztrk-Yldz, a g.e., s. 71.

Mutlu,a.g.e., s. 320; Yuval, a.g.m., s. 213.

Yuval, a.g.m., s. 214; Mutlu, a.g.e., s. 310.

Davut Kl, a.g.e., s. 108; Mutlu, a.g.e., s. 310; Yuval, a.g.m., s. 214.

ヨztrk-Yldz, a.g.e., s. 76; Yuval, a.g.m., s. 214; Sezer, a.g.m., s. 135.

Remzi Kl, 溺isyonerlik ve Trkiye馳e Ynelik Misyoner Faaliyetleri, s. 338.

O. Nuri Ergin, a.g.e., C. 1-2, s. 761; ヨztrk-Yldz, a.g.e., s. 107.


Davut Kl, Osmanl Ermenileri, s. 33-78.

Tosun, a.g.m., s. 123; Hasan Babacan, 摘rmeni Tehcirini Hazrlayan Faktrler ve Tehcir, Dnden Bugne Trk-Ermeni ンlikileri, Nobel Yay., Ankara 2003,s. 309.

Davut Kl, Osmanl ンdaresinde Ermeniler, s, 86; Davut Kl, Osmanl Ermenileri, s. 33.

Demirel, a.g.e., s. 211; Davut Kl, Osmanl Ermenileri, s. 33.

Davut Kl, Osmanl Ermenileri, s. 39.

Demirel, a.g.m., s. 211; Davut Kl, Osmanl ンdaresinde Ermeniler, s. 87.

Demirel, a.g.m., s. 211; Davut Kl, Osmanl Ermenileri, s. 33.

Demirel, a.g.m., s. 282.

Cihan Gktepe-Oktay Kzlkaya, 摘rmenilerde Kilise-Milliyet輅lik ンlikisi ve Tehcir Kanunu, Dnden Bugne Trk Ermeni ンlikileri, s. 286-287.

Tosun, a.g.m., s. 122-123; Kodaman, a.g.m., s. 102

ワnl, a.g.e., s. 277; Bayram Kodaman, 適afkas Cephesi (Rus Cephesi), DGBンT.,C.12, s. 181, Demirel, a.g.m., s. 220.

Tosun, a.g.m., s. 123; Babacan, a.g.m., s. 303; Remzi Kl, 添akn Dnem Trk-Ermeni ンlikileri ワzerine, Trk Yurdu, S. 236, Ankara 2007, s. 40-41.

Tosun, a.g.m., s. 124-125; ワnl, a.g.e., s. 279; Babacan, a.g.m., s. 308; Remzi Kl, a.g.m., s. 44.

Rfat U軋rol, 徹smanl ンmparatorluu地un ABD馳i Resmen Tanmas ve ンlikileri, DGBンT., C. 11, s. 391;Yavuz Gler, 徹smanl Devleti Dnemi Trk Amerikan ンlikileri (1795-1914), Gazi ワniv. Krehir Eitim Fak. Dergisi, C. 6, S. 6, Krehir 2005, s. 229.

Erdal Akses, 典rk-Amerikan Mnasebetlerinin Deerlendirilmesi, Trkler, C. 13, Yeni Trkiye Yay., Ankara 2002, s. 542; Remzi Kl,溺isyonerlik Faaliyetleri ve Trkiye馳e Ynelik Misyoner Faaliyetler, Trklk Bilimi Aratrmalar, S. 19, Nide 2006, s. 332; Gler, a.g.e., s. 230.

H. Tahsin Fendolu, 鄭merika Birleik Devletlerinin Misyonerleri ve Osmanl Devleti, Trkler, C. 14, Yeni Trkiye Yay., Ankara 2002, s. 191; Gler, a.g.m., s. 232, Akses, a.g.m., s. 545.

Ayten Sezer, 摘rmeni Meselesinde Misyonerlerin Rol, Trk Kltr, S. 467, Ankara 2002, s. 132; Mutlu, a.g.e., s. 285.

Sezer, a.g.e., s. 134, Erylmaz, a.g.e., s. 182; Haydarolu, a.g.e., s. 181.

Mutlu, a.g.e., s. 286.

Uygur Kocabaolu, Kendi Belgeleriyle Anadolu壇aki Amerika, Arba Yay., ンstanbul 1989, s 38; Sezer, a.g.m., s. 133, Mutlu, a.g.e., s. 285.

Remzi Kl, 徹smanl Trkiyesi地de Aznlk Okullar, Trk Kltr, S. 431, Ankara 1999, s. 154; Mutlu, a.g.e., s. 309; Davut Kl, Osmanl ンdaresinde Ermeniler, s. 104.

Ayhan ヨztrk-ヨzgr Yldz, Amerikan Protestan Misyonerlerinin Trkiye壇eki Faaliyetleri, (1820-1938), Arka Oda Yay., Kayseri 2007, s. 94, Davut Kl, Osmanl ンdaresinde, s. 104, Osman Cilac,Hristiyanlk Propagandas ve Misyonerlik Faaliyetleri, 6. basm, DンB Yay., Ankara 2005,s. 118; Erturul, a.g.e., s. 162.

Bilal ゙imir, 摘rmeni Propagandasnn Amerika Boyutu ワzerine, Tarih Boyunca Trklerin Ermeni Toplumu ile ンlikileri Sempozyumu, Ankara 1985, s. 93; Glbadi Alan, 鄭merika Board Okullar ve Trk Ermeni ンlikilerinde Oynadklar Roller, EワSBED., S. 10, Kayseri 2001, s. 155; Kocabaolu, a.g.e., s. 94, ヨztrk-Yldz, a.g.e., s. 28-30.

゙imir, a.g.m., s. 93; Alan, a.g.m., s. 155, Yuval, a.g.m., s. 208; ヨztrk-Yldz, a.g.e., s. 29.

Ayhan Doan, 溺ara稚a Misyonerlik Faaliyetleri(XIX. Yzyln ンkinci Yars XX. Yzyln Balarnda), Sel輹k ワniversitesi SBED., S. 11, Konya 2004, s. 275;Yuval, a.g.m., s. 208.

Sezer, a.g.m., s. 134; Yuval, a.g.m., s. 208; ワnl, a.g.m., s. 161.

Sezer, a.g.m., s. 134; Bilal Erylmaz, Osmanl Devleti地de Gayrimslim Tebaann Ynetimi, Risale Yay., a.g.e., s. 182; Haydarolu, a.g.e., s. 127, Mutlu, a.g.e., s. 294.

ヨztrk-Yldz, a.g.e., s. 94; Davut Kl, Osmanl ンdaresinde Ermeniler, s. 104, 114, 261; Haydarolu, a.g.e., s. 180.

Yuval, a.g.m., s 208; Davut Kl, Osmanl ンdaresinde Ermeniler, s. 106; Haydarolu, a.g.e., s. 127.

Haydarolu, a.g.e., s. 180, Davut Kl, Osmanl ンdaresinde, s. 120.

Davut Kl, Osmanl ンdaresinde, s. 110; Haydarolu, a.g.e., s. 182.

Haydarolu, a.g.e., s. 182.

Haydarolu, a.g.e., s. 182; Davut Kl, a.g.e., s. 119.

Davut Kl, a.g.e., s. 263; ヨztrk-Yldz, a.g.e., s. 96.

Davut Kl, a.g.e., s. 120; Haydarolu, a.g.e., s. 182.

Mutlu, a.g.e., s. 147; Haydarolu, a.g.e., s. 182.

Mutlu, a.g.e., s. 293, Davut Kl, a.g.e., s. 120.

ヨztrk-Yldz, a.g.e., s. 101.

Mutlu, a.g.e., s. 297; Sezer, a.g.m., s. 136; Kocabaolu, a.g.e., s. 275.

ヨztrk,-Yldz, a.g.e., s. 102.

Turan, a.g.e., s. 11-12; Davut Kl, a.g.e., s. 110, Haydarolu, a.g.e., s. 182.

Sezer, a.g.m., s. 136, Davut Kl, a.g.e., s. 120-165.

Haydarolu, a.g.e., s. 201; Sezer, a.g.m., s. 136.

Bayram Kodaman, 奈ark Meselesi, Doutan Gnmze Byk ンslam Tarihi, C. 12, ヌa Yay., ンstanbul 1989, s. 21.

ンlknur Polat Haydarolu,Osmanl ンmparatorluu地da Yabanc Okullar, Kltr Bakanl Yay.,Ankara 1990, s. 199-200.

Davut Kl, Osmanl ンdaresinde Ermeniler Arasndaki Din ve Siyas Mcadeleler, ASAM Yay., Ankara 2000, s. 112-113, Abdlkadir Yuval, 摘rmeni ンsyanlarnda Misyoner Okullarnn Rol, Yakn Tarihimizde Kars ve Dou Anadolu Sempozyumu, Ankara 1999, s. 204.

Davut Kl, a.g.e., s. 63; ゙amil Mutlu, Osmanl Devleti地de Misyoner Okullar, 2. basm, Gkkubbe Yay., ンstanbul 20005, s. 137; Ayten Sezer, 摘rmeni Meselesinde Misyonerlerin Rol, Trk Kltr, S. 467, Ankara 2002, s. 132; Metin Hlagu, 徹smanldan Cumhuriyete Misyoner Ermeni, Terr ve Amerika Drtgeninde Trkiye, EワSBED., S. 10, Kayseri 2001, s. 58.

Mutlu, a.g.e., s. 142; ヨmer Turan, Avrasya壇a Misyonerlik, Asam Yay., Ankara 2002, s. 7.

Turan, a.g.e., s. 8.

Mutlu, a.g.e., s. 148.

Rfat U軋rol, 徹smanl-Fransz ンlikileri, Doutan Gnmze Byk ンslam Tarihi, C. 11, s. 213.

U軋rol, a.g.m., s. 214.

Mutlu, a.g.e., s. 148; Halit Erturul, Aznlk ve Yabanc Okullar, Trk Toplumuna Etkileri, Nesil Yay., ンstanbul 2005, s. 69; Davut Kl, a.g.e., s. 235.

Mutlu, a.g.e., s. 149; Erturul, a.g.e., s. 70.

Ramazan Tosun, 摘rmeni ンddialar ve Tarih Ger軻kler, Ata Dergisi, S. 9, Konya 2002, s. 120; Davut Kl, a.g.e., s. 116.

Rfat U軋rol, 徹smanl ンngiliz Mnasebetleri, DGBンT., C. 11, s. 214; Sleyman Kocaba, Trkiye ve ンngiltere, Vatan Yay., ンstanbul 1985, s. 13.

Davut Kl, 店IX Asrda ンngiltere地in Ortadou Politikasnn Osmanl Ermenilerine Yansmas, Dnden Bugne Trk-Ermeni ンlikileri, s. 231, Kocaba, a.g.e., s. 19.

U軋rol, a.g.m., s. 214, Kocaba, a.g.e., s. 35.

Kocaba, a.g.e., s. 21.

U軋rol, a.g.m., s. 215; Kocaba, a.g.e., s. 244.

U軋rol, a.g.m., s. 216.

U軋rol, a.g.m., s. 216.

U軋rol, a.g.m., s. 217, Davut Kl, a.g.e., s. 242.

U軋rol, a.g.m., s. 218; Kocaba, a.g.e., s. 82, Davut Kl, a.g.e., s. 243.

U軋rol, a.g.m., s. 218 Kocaba, a.g.e., s. 84; Davut Kl, a.g.e., s. 245.

U軋rol, a.g.m., s. 218, Tosun, a.g.m., s. 119.

Tosun, a.g.m., s. 120, U軋rol, a.g.m., s. 220.

Davut Kl, a.g.e., s. 119.

Mutlu, a.g.e., s. 285; Cilac, a.g.e., s. 118; Davut Kl, a.g.e., s. 104.

Erturul, a.g.e., s.189.

Erturul, a.g.e., s. 191; Davut Kl, a.g.e., s. 119.

Davut Kl, a.g.e., s. 119.

Davut Kl, a.g.e., s. 248, 250; Kocaba, a.g.e., s. 155.

Kocaba, a.g.e., s. 157.

Davut Kl, a.g.e., s. 253.

Tosun, a.g.m., s. 121; Kocaba, a.g.e., s. 160.

Kocaba, a.g.e., s. 160

゙elale Turan, 適arsn Rusya i輅n ヨnemi ve Ermenilerin Kars ヌevresinde Yapt Katliamlar, Dnden Bugne Trk Ermeni ンlikileri, s. 370; Tosun, a.g.m., s 121

Erolu, a.g.e., s. 15, Bayram Kodaman, 適afkas Cephesi, DGBンT., C. 12, s. 181

Necdet Sevin, Ajan Okullar, Dede Korkut Yay., ンstanbul 1975, s. 121-122.

Sevin, a.g.e., s. 123.

Rfat U軋rol, 徹smanl-Rus ンlikileri, DGBンT., C. 11, s. 219; Davut Kl, a.g.e., s. 217.

U軋rol, a.g.m., s. 219; ワnl, a.g.e., s. 426.

U軋rol, a.g.m., s. 220; ワnl, a.g.e., s. 485, Mutlu, a.g.e., s. 77.

U軋rol, a.g.m., s. 220-221.

Mutlu, a.g.e., s. 77; Kocaba, a.g.e., s. 82-83.

Muammer Demirel, 迭usya地n Ermeni Meselesi地e Etkisi, Dnden Bugne Trk Ermeni ンlikileri, s. 205 vd; Davut Kl, Osmanl Ermenileri ワzerine Aratrmalar 1, Manas Yay., Elaz 2007, s. 36.

U軋rol, a.g.m., s. 248; Davut Kl, Osmanl ンdaresinde Ermeniler, s. 226-227, Tosun, a.g.m., s. 121

Davut Kl, Osmanl ンdaresinde Ermeniler, s. 227.

Davut Kl, Osmanl ンdaresinde Ermeniler, s. 227; Demirel, a.g.m., s. 209; Erturul, a.g.e., s. 59.

ワnl, a.g.e., s. 161; Demirel, a.g.m, s. 210.

Demirel, a.g.m., s. 209.

Bayram Kodaman, 摘rmeni ンsyanlar, DGBンT., C. 11, s. 101; ワnl, a.g.e., s. 165; Grn, a.g.e., s. 140-142.

Sevin, a.g.e., s. 117-118.

Hidayet Vahapolu, Osmanl壇an Gnmze Yabanc ve Aznlk Okullar, Boazi輅 Yay., ンstanbul 1992, s. 24.

Davut Kl, Osmanl Ermenileri, s. 28.

Davut Kl, Osmanl Ermenileri, s. 29.

Davut Kl, Osmanl Ermenileri, s. 30; Demirel, a.g.m., s. 210.

YABANCI  OKULLAR  SAYFASI